Research article | Open Access
Culture Academy 2026, Vol. 6(1) 1-33
Hacıbektaş’ta Hanbağı ve Dedebağı’nın Toplumsal, Kültürel ve Sosyo-Ekolojik Hafızası: Bir Analiz ve Koruma Yaklaşımı
pp. 1 - 33
Publish Date: June 30, 2026 | Single/Total View: 0/0 | Single/Total Download: 0/0
Abstract
Bu çalışma, Hacıbektaş’ta yer alan Hanbağı ve Dedebağı’nın toplumsal, kültürel ve sosyo-ekolojik hafızasını incelemekte ve yerel hafızanın korunmasına yönelik bir yaklaşımı ele almaktadır. Nevşehir’in Hacıbektaş ilçesi, bilindiği gibi Anadolu’da Alevi-Bektaşi geleneğinin oluşum, kurumsallaşma ve yayılım süreçlerinin önemli merkezlerinden biridir. Hanbağı ve Dedebağı da Alevi-Bektaşi inanç sistemi içerisinde anlatmaların, inanışların, mekânsal uygulamaların iç içe geçtiği ve kültürel hafızanın korunduğu bir yapıya sahiptir. Geleneksel tarım ve su yönetimi ile ekolojik bilgi sistemleri üzerinden şekillenen sosyo-ekolojik ilişkiler de bu mekânların hafızasında belirleyici rol oynamaktadır. Çalışma, alan araştırması kapsamında dışarıdan gözlem ve derinlemesine görüşmelerle elde edilen verileri literatür ile birlikte değerlendirerek kültürel bellek bağlamında bütüncül bir analiz sunmaktadır. Bulgular, kültürel mirasın sürdürülebilir yönetimi, bellek aktarımı ve yerel kimliğin korunması açısından önemli çıkarımlar ortaya koymaktadır. Hanbağı ve Dedebağı, yalnızca bağ ve bahçecilik işlevleriyle değil, aynı zamanda toplumsal ilişkilerin üretildiği, kültürel aktarımın gerçekleştiği ve toplumsal belleğin yeniden üretildiği mekânlar olarak öne çıkmaktadır. Burada koruma yaklaşımı, somut ve somut olmayan kültürel miras unsurlarını kapsayacak şekilde ele alınmakta ve yerel paydaşların katılımını esas almaktadır. Çalışma, dijital belgeleme ve haritalama yoluyla verilerin erişilebilirliğinin artırılmasını ve mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasını hedeflemektedir. Bu yönüyle makale, yerel/bölgesel kültürel miras yönetimi politikalarına katkı sunmaktadır.
Keywords: Hacıbektaş, Hanbağı, Dedebağı, Alevi-Bektaşi kültürü, hafıza mekânları
APA 7th edition
ALTIN, K.Y. (2026). Hacıbektaş’ta Hanbağı ve Dedebağı’nın Toplumsal, Kültürel ve Sosyo-Ekolojik Hafızası: Bir Analiz ve Koruma Yaklaşımı. Culture Academy, 6(1), 1-33.
Harvard
ALTIN, K. (2026). Hacıbektaş’ta Hanbağı ve Dedebağı’nın Toplumsal, Kültürel ve Sosyo-Ekolojik Hafızası: Bir Analiz ve Koruma Yaklaşımı. Culture Academy, 6(1), pp. 1-33.
Chicago 16th edition
ALTIN, Kubra YILDIZ (2026). "Hacıbektaş’ta Hanbağı ve Dedebağı’nın Toplumsal, Kültürel ve Sosyo-Ekolojik Hafızası: Bir Analiz ve Koruma Yaklaşımı". Culture Academy 6 (1):1-33.
Alkan, M. (2011). Hacı Bektaş-ı Velî tekkesine Nakşibendî bir şeyhin tayini: Merkezî bir dayatma ve sosyal tepki. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 57, 213-223.
Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik. (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
Bayrakal, S. (2010). Nevşehir’in Hacı Bektaş ilçesindeki Bektaşi kültürüyle ilişkili Türk eserleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (55), 281-310.
Bayraktar, U. (2024). Türkiye’de yerel kültür ekosistemi. İKSV.
Bekki, S. (2018). Hacı Bektaş Veli Türbesi ve anıt mezarlar etrafında oluşan yeni halk inanışları. O. Kurtoğlu, A. Ç. Erginer (Ed.), IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu (18-20 Ekim 2018 Ankara) Bildiriler Kitabı 1. Cilt içinde, (191-200), Hacı Bayram Veli Üniversitesi Türk Kültürü Açısından Hacı Bektaş-ı Velî Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları.
Birge, J. K. (1991). Bektaşilik tarihi. (R. Çamuroğlu, Çev.). Ant Yayınları.
Çevrimli, N. (2020). Vakfiyeler ışığında Hacı Bektaş Veli Tekkesi ve bazı Bektaşi tekke ve türbeleriyle ilişkileri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 94, 95-116.
Demirtaş, H. (2020). Hacı Bektaş Velî dergâhı ziyaretçi defteri (1921-1925). Vakıflar Genel Müdürlüğü.
Dönmez, Y. (2006). Kırşehir ili Mucur ilçesi ve yakın çevresinin peyzaj potansiyelinin saptanması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniversitesi.
Eyuboğlu, İ. Z. (1990). Bütün yönleriyle Bektaşilik. Der Yayınları.
Faroqhi, S. (1976). Agricultural activities in a Bektashi center: The tekke of Kızıl Deli 1750-1830. Südost Forschungen, (35), 69-96.
Fığlalı, E. R. (1996). Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik. Selçuk Yayınları.
Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi terimleri sözlüğü. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
Gürbey, H. vd. (2022). Tekke ve zaviyelerini kapatılmasının ardından Hacı Bektaş Veli dergâhı’ndaki eşyaların durumu. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 101, 421-440.
Gürses, R. (1964). Hacıbektaş rehberi. Sanat Matbaası.
Güzel, A. (1999). Abdal Mûsâ velâyetnâmesi. Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Halbwachs, M. (2017). Kolektif hafıza. (B. Barış, Çev.). Heretik Basın Yayın.
Hilmi Dede Baba. (1927). Hanbağı’na kurulmuş âşıkların otağı. TRT Repertuvarı.
İlhan, M. E. (2015). Folklorik bağlamda anlatı: Gelenek, dil ve yorum. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 4(2), 738-747.
Kılıç, F., Kökel, C. ve Bülbül, T. (2008). Ana hatlarıyla Horasan’dan Anadolu’ya Alevîlik ve Bektaşîlik (erenler, evliyalar, ocaklar, ritüeller ve tarihî süreç). Grafiker.
Kızılkaya, O. (2020). Hacı Bektaş Veli tekkesi’nin ziyaretgâh olma süreci ve XIX. yüzyılda yapılan inşaatlar. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 92, 11-28.
Korkmaz, E. (1994). Ansiklopedik Alevilik Bektaşilik terimleri sözlüğü. Ant Yayınları.
Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarının ve sitlerin tespit ve tescili hakkında yönetmelik, Resmî Gazete, 13 Mart 2012, 28232.
Koşay, H. Z. (1967). Bektaşilik ve Hacı Bektaş tekkesi. Türk Etnografya Dergisi, (60), 19-26.
Köse, F. (2019). Nevşehir-Hacıbektaş ilçesi Alevi-Bektaşi inanç sisteminde eski Türk inançlarının izleri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi.
Maden, F. (2010). XIX. yüzyılda Hacı Bektaş Velî tekkesi’nde yapılan tamirlerle ilgili arşiv belgeleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 55, 311-324.
Maden, F. (2013). Evliya Çelebi’nin seyahatnâmesinde Bektaşi tekke ve türbeleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 68, 89-128.
Noyan, B. (1995). Bektaşilik Alevilik nedir?. İstanbul: Ant Yayınları.
Noyan, B. (1998). Bütün yönleriyle Bektâşîlik ve Alevîlik I. Ardıç Yayınları.
Özbey, V. (2023). Hacı Bektaş Veli külliyesi’nin dünya miras alanı ve tampon bölgesi tanımına yönelik değerlendirmeler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (106), 299-318.
Özlü, Z. (2014). Bektaşi tekkelerinin gelirlerine dair gözlemler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 69, 15-40.
Özlü, Z. (2015). Osmanlı döneminde Hacı Bektaş Veli sülalesi: Çelebiler. Belleten, 79(285), 501-530.
Öztürk, E. ve Erduran Nemutlu, F. (2018). Kültürel peyzaj değerlerinin kentsel tasarımda kullanımı: Lapseki (Çanakkale) ilçesi örneği. Bartın Orman Fakültesi Dergisi, 20(1), 14-25.
Satı, H. (2004). 820 numaralı temettuât defterine (1256/1840) göre Mucur ve Hacıbektaş kazalarının sosyo-ekonomik durumu [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniversitesi.
Somut olmayan kültürel mirasın korunması sözleşmesi (Paris, 17 Ekim 2003).
Soyyer, A. Y. (2019). Hünkâr / ansiklopedik Bektaşîlik sözlüğü. Post Yayın Dağıtım.
Şahin, İ. (1986). Hacım (Hacıbektaş) köyü’nün sosyal ve demografik tarihi. Osmanlı Araştırmaları, 6(6), 31-38.
Tanman, M. B. (1996). Hacı Bektâş-ı Velî külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi, 14, 459-471.
URL-1: TDK. (2026). Ekoloji. https://sozluk.gov.tr/.
URL-2: Türkiye Kültür Portalı. (2026). Dedebağ çeşmesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı.https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/nevsehir/kulturenvanteri/dedebag-cesmes.
URL-3: Türkiye Kültür Portalı. (2026). Dedem çeşmesi. Kültür ve Turizm Bakanlığı.https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/nevsehir/kulturenvanteri/dedem-cesmes.
URL-4: UNESCO dünya mirası listesi. (2026). https://www.unesco.org.tr/Pages/125/122/UNESCO-D%C3%BCnya-Miras%C4%B1-Listesi.
Üçer, C. (2019). Anadolu’da Alevi ocakları ve grupları. Ankara Okulu Yayınları.
Yavuzer, H. (1993). Hacıbektaş yöresi Bektaşî inançlarının din sosyolojisi yönünden incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
Yavuzer, H. (2010). Hacı Bektaş’ta ziyaret yerleri ve atfedilen anlamlar. Doğumunun 800. Yılında Hacı Bektaş Veli Sempozyumu (Nevşehir, 17-18 Ağustos 2009) Bildirileri (143-168). Atatürk Kültür Merkezi.
Zeinelov, A. (2018). Hacıbektaş ilçesindeki Alevîlerin inanç esasları ve dinî uygulamaları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
Sözlü Kaynaklar
KK-1: Ali Suphi Baba (Hanbağı Babası), erkek, 1964 doğumlu, emekli, Hacıbektaş, 26 Ocak 2025 tarihinde yapılan görüşme.
KK-2: Kevser Bacı, kadın, 1972 doğumlu, emekli, Hacıbektaş, 11 Haziran 2025 tarihinde yapılan görüşme.
KK-3: Bilge Orhan, erkek, 1970 doğumlu, çiftçi, Hacıbektaş, 11 Haziran 2025 tarihinde yapılan görüşme.
